thiet ke biet thu dep-- thiet ke kien truc biet thu-- điện thoại sky

sky a820l-- sky a830l

Get Adobe Flash player

Ném còn mùa xuân

 

 

Nói đến quả còn ngày xuân, người ta thường nhắc đến: Ném còn, chơi còn và tung còn. Nhưng vẫn còn một khoảng trời riêng về thú chơi còn dân gian với những cách gọi về thú chơi còn mà ít người biết. Nhân dịp trò chuyện ngày xuân với nghệ nhân dân gian Lò Văn Biến, là người dân tộc Thái Đen, sinh ra và lớn lên ở Mường Lò- Nghĩa Lộ tôi mới được nghe tường tận. Xin được lưu lại những điều nghe thấy để ngày xuân hiểu thêm về thú chơi này. Đây thực sự là một trò chơi giàu tính cộng đồng.

                        

              Ném còn- Một trò chơi truyền thống trong lễ hội của dân tộc Thái Tây Bắc

 

Ném còn có từ lâu lắm rồi. Các cụ kể rằng mở mắt ra thấy mặt trời là người Thái đều mong đợi dịp xuân về để được đi chơi còn. Cùng với đất xuân, trời xuân, cỏ cây hoa lá đầy sắc xuân tươi, làng nào cũng lo chọn cây còn làng mình thật đẹp. Cây còn được người già lựa chọn từ những búi cây pheo khắp làng. Cây thẳng, gióng nuột nà, cao trừng 20 sải tay (còn gọi là sao vaă). Cùng với mỗi nhà chuẩn bị gói bánh trưng, mổ lợn tết, sắm sửa bàn thờ, quét dọn nhà cửa, thì các gia đình đều cử một người để chuẩn bị sân chơi còn, chơi “Tó măk lẹ”, chơi bắt dế, dạy trẻ con hát đồng dao, và chuẩn bị bãi xoè hoa. Sau đêm giao thừa, sau tết Thầy, tết mẹ, họ bắt đầu chơi xuân. Chơi xuân của người Thái kéo dài tới tận rằm tháng giêng, rồi mở hội xuống đồng luôn. Hội còn do dân làng tổ chức. Mở đầu hội còn, ông Mo tách khỏi hội còn hàng trăm người quỳ xuống, cúng trời đất và đặc biệt là cúng những người có công khai khẩn đất đai lập làng, khai bản hay là người có công giữ bản giữ mương (gọi chung là cúng ma làng). Ông mo xin cho mọi người làm ruộng được nhiều lúa, làm nương được nhiều ngô, con cháu khoẻ mạnh, xin ma làng giữ lấy cổng làng, không cho các thế lực quái ác vào phá nhiễu con cháu. Lời cúng còn dặn dò con cháu sống ở đời đừng xúc xiểm người khác, phải biết yêu thương nhau như ngón chân, ngón tay trên người:

“ Nhăă căp căm pay

Nháa say quoăn măa”

(Đừng nhặt nhạnh lời này đem qua, đem lại với người khác cho nặng nề thêm, để khỏi hiểu sai nhau, ghét nhau )

Câu cúng dặn cả người khuất và người còn sống ý muốn nói đến sự đoàn kết cộng đồng. Sau khi cúng xong hội còn được bắt đầu. Quả còn khâu theo múi hoa văn nhiều màu sắc ghép nối, tượng trưng cho nhiều vẻ của vũ trụ. Trong là hạt thóc, hạt vừng, hạt cải, hạt đỗ, hạt hoa… thể hiện khát vọng tồn tại, sinh sôi vượt lên trên bầu trời tự do và gìn giữ những điều tốt đẹp cho mai sau... Dây còn se bằng sợi gai, nhuộm tua xanh đỏ. Hội còn được tiến hành theo ba bước:

Mở đầu là “còn xổm” (quả còn quấn dây xung quanh). Những người đứng vào vòng còn là trai gái, trẻ già nhiều độ tuổi, nhưng phải đứng xen kẽ nam, nữ thật đều. Họ đứng một vòng tròn (có khi hàng trăm người). Quả còn được bay đi từ tay người cao tuổi nhất làng đến một người bất kỳ. Thường những người đầu tiên được nhận quả còn là người con gái trẻ nhất làng ngoan hiền và giỏi giang, hoặc là một người phụ nữ có một quá khứ tốt đẹp mà cả cộng đồng yêu quí. Kẻ ném, người bắt, cưới nói rộn rã thấp thoáng trong nắng xuân. Cuộc chơi mở màn này thể hiện tình cảm trao gửi tình cảm và thái độ của những người chơi với nhau. Nếu tinh ý chúng ta có thể nhận thấy cả tính cách và tình cảm của mỗi người. Có cả những tình cảm mà chỉ có hai người cảm mến nhau mới biết được. Người lịch sự chỉ tung còn cho đối phương, khẽ khàng trao quả còn bay vào tay người nhận chứ không ném còn. (Người lịch sự, tử tế không bao giờ ném còn cho bạn mình, mà chỉ ném khi giao tranh ở những vòng sau). Ngược lại, người sỗ sàng, nóng nảy, thiếu tao nhã sẽ quấn dây nhiều vòng và ném vào đối phương. Đối phương biết thế mà ứng xử. Những người vốn không ưa nhau nhất là bạn gái không ưa bạn trai mà vô tình phải ném đối vì đến lượt, thì cũng bị ném quyết liệt. Vòng đầu của hội còn ai cũng cố bắt cho được quả còn, cố mà không được thì bị phạt. Hình phạt là bị “đánh yêu”  vào vai, vào lưng (kẻ yêu đánh khẽ, kẻ ghét đánh nặng tay hơn). Có cô gái, chàng trai cảm được cái trạm tay vai, tay lưng này mà nên vợ, nên chồng. Thường khi bị ném còn thì con gái bắt dễ hơn trai. Không biết có phải do các chị mặc những chiếc váy uyển chuyển đỡ đần không? Sau khi còn được ném hết vòng thì  hội còn chuyển sang bước hai.

“Còn sai” (Quả còn được thả ra khỏi vòng cuốn, tung bằng dây dài). Lúc này đội hình lại được chia đôi bên nam, bên nữ. Khoảng cách hai bên là 20- 40m. Hai bên lại tung còn cho nhau. Lúc này chỉ còn những người thanh lịch, không còn ai ném còn (mặc dù đôi lúc vẫn có cá biệt) 2 bên tung qua, tung lại nhẹ nhàng. Quả còn bay vồng vồng theo vòng cung êm ái, nhẹ nhàng cùng tiếng cười vui ríu rít, tiếng hát trao duyên vút lên từ hai phía. Nắng đã lên, ấm vang hơn cả tiếng cười trẻ trung và đằm thắm là lời hát đối của các nghệ nhân của làng. Quả còn bay không rơi xuống đất theo vòng tròn chuyển đổi nhau thì mọi chuyện vẫn tiếp diễn. Nhưng nếu ai bắt trượt thì sẽ bị đối phương phạt và người bị phạt sẽ phải nộp vật tin, người không bắt được phải trao khăn, trao vòng tay, vòng cổ, mũ… một cách tự nguyện. Nhưng có các tình huống sau xảy ra:

Nếu người bị phạt là gái, người phạt là trai mà họ quí mến nhau, thì ngay sau hội, người bạn không đòi lại. Để rồi đến đêm người trai lặn lội đến trọc sàn, để trả của làm tin. Có nhiều người sau đêm ấy họ trao vòng duyên cho nhau. Chiếc vòng cầu hôn chỉ chờ mùa xuân là trao gửi. Nếu người phạt là gái, thì đêm đó người bạn trai cũng tìm đến để có lời trả lại vật tin, đôi lúc người bạn gái lại dùng chính vật tin này để trao gửi một lời ước nguyện… tất cả đều mở đầu cho những cuộc hẹn hò cho một mùa cưới sau hội xuống đồng.

Nhưng nếu người con gái, hoặc con trai không thích nhau thì sau hội bằng mọi cách họ sẽ xin lại vật tin bằng được, những người bị đối sẵn dàng trả lại, sau một hồi làm khó dễ, hoặc hát đối lý với nhau. Vì thế mỗi dịp chơi còn xuân vào cuối trưa, hay xế chiều ta sẽ thấy từng tốp, cô gái giằng díu nhau cuối sân hay dọc con đường làng. Kết thúc “còn sai” là chuyển sang “còn vòng”.

“Còn vòng” thường được tổ chức một ngày. Mặc dù cây còn được dựng từ trước 30 tết, song không ai phá, nguyên như chưa qua vòng “còn xổm”, “còn sai”. Cây còn như nói ở trên làm bằng cây pheo vót ngọn. Chính phần mút ngọn cây được các nghệ nhân uốn tròn (được hơ qua lửa) có đường kính khoảng 50cm. Nhất nhất không được dùng vòng tròn rời để ghép vào cây còn, vì nó sẽ mất đi tính liên tục của thiên nhiên. Tâm của đường tròn bằng cái đĩa nhỏ được dán kín bàng một tờ giấy dó mỏng tanh có tô màu (Để sức con gái mỏng manh tung còn chạm là thủng) ngoài tâm được dán kín bằng giấy điều dày, chắc. Đỉnh cao chon von trên vòng tròn là một bó hoa cải vàng tươi, xen lẫn quả non, quả già (Đó là ước vọng 1 năm đầy hoa trái, của cải nhiều như hoa, như hạt cải sinh sôi nảy nở)

Tất cả mọi người đứng cách cây còn từ 20- 25cm và chia hai bên nam, nữ. 1 chàng trai, 12 cô gái có sức khoẻ, nhan sắc và tài hoa được cử ra tung và bắt quả còn đầu tiên. Rồi lần lượt cứ thế, kẻ tung, người bắt. Cây còn cao, tâm còn mỏng manh, bé xíu giữa trời xuân lồng lộng. Việc tung còn vào tâm là một việc khó khăn không phải ai cũng làm được. Các chàng trai, cô gái, kiên trì tung bắt có khi đến hàng buổi, hàng ngày… đến lúc quả còn xuyên tâm thì cuộc chơi ngừng lại. (Có người tung thủng vòng tròn nhưng chưa qua tâm thì vẫn chưa được công nhận là thắng cuộc). Người tung còn qua tâm là người hạnh phúc nhất và được mọi người thán phục. Người tung còn trúng tâm phải bước lên và quỳ trước cây còn lạy 3 lạy với trời đất và ma làng. Ông Mo lại khấn: “Ơn giời cho người này được phúc lớn” rồi phúc sẽ chia đều may mắn cho mọi người. Xin trời cho làm ăn khá giả, nhiều của cải như hạt cải, nhiều điều vui tươi như hoa cải.

“Hệt xang đảy a ăn

Păa xăng đảy đi pên”

(làm gì được nấy, nói gì cũng được nên)

Hội xoè chính có thể dừng lại ở đó. Song mọi người vẫn tiếp tục chơi “còn xổm”, “còn sai” vào những ngày sau. Người ta chơi vào chiều chiều khi chăn lợn, chăn gà xong, khi chờ cha mẹ đi chơi tết chưa về… Tung còn mùa xuân cứ thế đi vào cuộc sống người dân tộc Thái và cộng đồng các dân tộc phía Tây tỉnh Yên Bái chúng ta như một niềm đam mê, giàng díu biết bao nhiêu điều riêng chung.

Nay xuân lại đến Mường Lò, đến với đất trời và lòng người trong cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái. Tiếng hát: “Ính lả ơi! Xao noọng ời! khắp núi rừng Tây Bắc sáng ngời, mùa xuân đến ngàn hoa hé cười...” đã rộn rã, dặt dìu đầu bản, cuối Mường. Bạn hãy đến với Văn Chấn, Mường Lò, dù ở Căng Nà, Pa Khết, Ao Luông, hay bản Hốc, Gốc Báng, Ao Sen, trong những ngày xuân này, đều được đắm mình trong tình xuân của hội còn các dân tộc, người Mường, người Thái, người Tày, người Kinh, người Dao… đang hoà chung nhịp xuân của đất nước đang từng ngày đổi mới.

 

Hoàng Thị Hạnh (sưu tầm)

  

 

 

Gửi bài viết

Tác phẩm mới

Thư viện ảnh

Giá sách văn nghệ

Liên kết Website

Đặt mua tạp chí

Tháng 10 2014
Chủ nhậtThứ haiThứ baThứ tưThứ nămThứ sáuThứ bảy
1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay664
mod_vvisit_counterHôm qua700
mod_vvisit_counterTuần này6797
mod_vvisit_counterTuần trước5805
mod_vvisit_counterTháng này32577
mod_vvisit_counterTháng trước27381
mod_vvisit_counterAll days1221376

We have: 4 guests online
Your IP: 54.82.121.218
 , 
Today: Tháng 10 31, 2014