• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Tranh khắc, Tranh đồ họa, đồ họa nhân bản, đồ họa độc bản, đồ họa ứng dụng
Ngày xuất bản: 23/11/2018 2:56:27 SA

          GS.Lê Quốc Bảo

(Nhà nghiên cứu, phê bình Mỹ thuật)


 Sống trong thời hậu hiện đại, thời đại bùng nổ thông tin. Đất nước đã vượt qua hơn 30 năm đổi mới, mở cửa, hội nhập… cùng với nền kinh tế thị trường. Mỹ thuật nói chung, nghệ thuật đồ họa nói riêng, cụ thể là tranh đồ họa của chúng ta đã và đang cập nhật các xu hướng sáng tác mới thời hậu hiện đại và sử dụng hiệu quả nhiều phương tiện khoa học kỹ thuật hiện đại đã thực sự trở nên những biến đổi lớn về chất, về hình thức tạo hình, về loại hình và thể loại đồ họa?

Đã đến lúc chúng ta cần cùng nhau xác định lại khái niệm “Đồ họa”. Hơn thế cần xác định rõ ranh giới loại hình, thể loại, đồ họa đã và đang diễn ra trong đời sống mỹ thuật của chúng ta. Nghệ thuật luôn như một quan niệm, nếu không xác định rõ quan niệm đồ họa, thể loại, loại hình nghệ thuật đồ họa, khi sáng tác, thẩm định, hưởng thụ nghệ thuật đồ họa khó chiếm lĩnh được cái đẹp đích thực của tranh đồ họa.

Mực khô và chuồn chuồn ( In độc bản)- Tranh: Lê Huy Tiếp

Trước hết cần xác định rõ ranh giới tranh khắc- tranh đồ họa?

Tranh khắc và tranh đồ họa tuy có chung một cái gốc, một xuất xứ từ chữ “Đồ” theo ngữ nghĩa của tiếng Hán “Đồ có nghĩa là in”. Tranh khắc, tranh đồ họa đều phải qua công đoạn cuối cùng là “In”. Song chúng là hai thể loại tranh đồ họa khác nhau.

Tranh khắc dân gian truyền thống của chúng ta có từ thế kỷ 15, một trong 4 nét tinh hoa mỹ thuật nền văn minh lúa nước, cụ thể nền văn minh đồng bằng sông Hồng. Tranh khắc dân gian nghệ thuật tượng chùa, chạm khắc đình làng, nghệ thuật kiến trúc đình chùa cổ? Còn tranh khắc hiện đại của chúng ta được xác định từ khi thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương. Biết tiếp thu nét tinh hoa của tranh khắc dân gian truyền thống của dân tộc, không ít tác giả đã thành danh, tác phẩm đã nhận được nhiều giải thưởng cao trong các triển lãm đồ họa trong và ngoài nước. Đi vào lịch sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam như: Vua Quang Trung vào Thăng Long của Phạm Văn Đôn, Thuyền trên sông Hồng của Đỗ Đức Thuận, Gối đầu của Trần Văn Cẩn, Hội ý của Trần Đình Thọ, Chợ quê của Nguyễn Tiến Chung, Lớp học miền núi của Nguyễn Trọng Hợp, Thả diều của Trần Khánh Chương, Lá bàng của Đường Ngọc Cảnh, Chợ quê của Vũ Duy Nghĩa, Hành quân mưa của Cửu Long Giang; Nghệ nhân tranh Hàng Trống của Trần Nguyên Đán, Bắt cá của Mai Anh, Mùa hoa gạo của Trần Tuyết Mai, Khoảng trời bình yên của  Nguyễn Thị Hải Hòa, Lời ru của Bà của Nguyễn Nghĩa Phương, Vào hạ của Tường Vinh, Chùa Thày của Trần Nguyên Hiếu, Ba thế hệ của Hoàng Trầm …

Nếu như tranh khắc dân gian chỉ sử dụng một chất liệu gỗ thì tranh khắc hiện đại sử dụng nhiều chất liệu: Gỗ, đồng, kẽm, kim loại, thạch cao, vóc, ván, các tông… còn in đá, in lưới… mỗi một chất liệu đều có một vẻ đẹp đặc thù và luôn đòi hỏi một kỹ thuật riêng đã thực sự làm phong phú hình thức tạo hình, phong cách tạo hình của tranh khắc hiện đại Việt Nam.

Có điều, quy trình sáng tác tranh khắc dân gian cũng như tranh khắc hiện đại, bắt đầu từ “Bản khắc”, khâu cuối cùng phải “Đồ” có nghĩa là phải “In”. Suy cho cùng cũng thuộc thể loại nghệ thuật đồ họa- tranh đồ họa. Tranh khắc và tranh đồ họa cùng một dòng tranh, nhưng khác nhau về chất? Trong tranh khắc hệ thống nét là yếu tố tạo hình chủ đạo, nét không chỉ diễn hình, mà hơn thế còn hội đủ khả năng diễn màu, tạo chất, diễn chất, xử lý ánh sáng, không gian… thuộc thể loại đồ họa nhân bản? Cái gốc của tranh khắc chính là bản khắc mới hội đủ điều kiện nhân bản.

Nghệ thuật đồ họa nói chung, tranh đồ họa hiện đại Việt Nam nói riêng cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 đã kịp thời cập nhật được nhiều phương tiện khoa học kỹ thuật hiện đại. Máy ảnh kỹ thuật số, máy quay video, máy in khuôn khổ lớn… hình thức tạo hình, phong cách tạo hình đồ họa đã và đang thể hiện một đường biên nghệ thuật cực rộng. Từ hiện thực đến phi hiện thực thuộc kênh tạo hình của chủ nghĩa hiện đại.

Nghệ thuật đồ họa ở diện rộng đi vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, thiết thực làm đẹp cho đời từ những thiết kế trang trí- đồ họa: Thời trang, văn hóa phẩm, sách báo, sân khấu, điện ảnh, nhãn hiệu, bao bì… còn có tranh đồ họa, người ta thường gọi là đồ họa độc lập mới đích thực là nghệ thuật đồ họa.

Theo tôi, nghệ thuật đồ họa hiện đại Việt Nam có thể chia làm 3 loại: Đồ họa nhân bản- đồ họa độc bản- đồ họa ứng dụng???

1. Đồ họa nhân bản- tranh khắc

Đồ họa nhân bản- tranh nhân bản chính là tranh khắc đã nói ở phần trên. Đặc trưng ngôn ngữ chính là hệ thống nét và in. Bản khắc hình, bản khắc màu chính là cái gốc của đồ họa nhân bản- tranh đồ họa nhân bản. Chẳng phải, phải dùng bản khắc để đồ, để in đó sao? Một thể loại mỹ thuật nhận được nhiều giải thưởng mỹ thuật quốc tế nhất, tranh đồ họa chứ không phải là tranh sơn mài, sơn dầu, lụa. Như tranh Vua Quang Trung vào Thăng Long của Phạm Văn Đôn, Đánh bi của Lê Toàn, Thả diều của Trần Khánh Chương… và nhiều tác giả tranh khắc biết tiếp thu nét tinh hoa tranh khắc dân gian truyền thống, có tranh đi vào lòng người, đi vào Bảo tàng Mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

2. Đồ họa độc bản- tranh đồ họa độc bản

Trước hết cần xác định rõ tranh đồ họa và tranh khắc khác nhau? Là tranh đồ họa thường không có bản khắc hình, bản khắc màu, mà thường sử dụng nhiều phương tiện khoa học, kỹ thuật hiện đại như: Máy ảnh kỹ thuật số, máy quay video, máy in khuôn khổ lớn… với tư cách là một phương tiện tạo hình. Chưa đủ còn sử dụng nhiều chất liệu vốn có trong cuộc sống như cây cỏ, hoa lá, đồ dùng sinh hoạt thậm chí phế liệu… nghĩa là bất kỳ cái gì hiện diện trong đời sống phù hợp với ý tưởng nghệ thuật đều được đưa vào tranh kết hợp với vẽ trong một bố cục. Rồi phủ giấy, lụa, vải lên in thủ công hay in máy.

Tôi chia đồ họa nhân bản- tranh đồ họa nhân bản làm 2 loại: in thủ công và in máy? Mỗi một kỹ thuật in đều đem lại vẻ đẹp riêng?

Trong triển lãm cá nhân lần thứ nhất, họa sĩ Trịnh Bá Quát có nhờ tôi đến nhà xem và chọn tranh triển lãm. Tôi thích tranh giấy của ảnh hơn là tranh sơn dầu, sơn mài, lụa, chúng có cái gì khác lạ?! Sau này Hội đồng nghệ thuật triển lãm cũng cùng quan điểm với tôi. Tôi có hỏi anh thế bản khắc hình, bản khắc màu đâu cho xem? Không có? Anh vẽ trực tiếp lên giấy hoa tiên. Cùng với nhiều chất liệu sẵn có trong cuộc sống trong một bố cục rồi đem in. Đến triển lãm cá nhân lần thứ hai, anh công bố các tác phẩm theo bộ: Chùa cầu Hội An, Làng cổ Đường Lâm… đặc biệt có một bức tranh Mẹ tôi tất cả đều dùng ảnh với tư cách là một phương tiện, rồi dùng kỹ thuật photoshop, hóa chất. Rồi vẽ thêm như chiếc khăn mỏ quạ, vẽ thêm nét, tô đậm, mẹ anh đã về với tổ tiên, anh đưa cả đống tiền âm phủ vào tranh. Rồi phủ lụa, vải lên in. Theo tôi biết những bức tranh độc bản này bán với giá không kém gì tranh sơn mài, sơn dầu… mặc dù chỉ là tranh giấy. Một họa sĩ đồ họa quen biết.

Còn trong Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 2005, họa sĩ Lê Huy Tiếp có 2 tác phẩm đồ họa: Những con chuồn chuồn, Những con mực biển trông thật và lạ. Những chú chuồn chuồn bắt được ở ngoài đời được chế tác như thế nào? Rồi xếp chúng trong một bố cục rồi phủ, in mà vẫn giữ nguyên được hình dạng vốn có.

Đó là những bức tranh đồ họa độc bản đẹp được in thủ công. Còn các trại sáng tác đồ họa ở Trung tâm Mỹ thuật đương đại của Hội Mỹ thuật Việt Nam, các trại viên được vẽ trên máy, vẽ kết hợp với những vật liệu hiện có trong đời sống: Hoa lá, cây khô, hoa dại, đồ dùng sinh hoạt… ấn tượng nhất đối với tôi là cả một chiếc quần soóc bò đang mặc cũng được đưa vào tranh. Chính cái hoạt, cái không bị gò bó của kỹ thuật vẽ và in trên máy tạo nên cái mới và lạ của thể loại tranh đồ họa độc bản in trên máy.

Một đặc điểm nữa của tranh đồ họa hiện đại thường sử dụng máy ảnh kỹ thuật số, máy quay video làm phương tiện. Một cái nhìn chuyển động, mở rộng được không gian. Nếu như tranh khắc truyền thống và hiện đại thường khắc họa một khoảnh khắc điển hình, chiếm lĩnh một không gian thuận mắt hoặc gần như thật thì tranh đồ họa hiện đại cho ta cảm giác như diễn ra một quá trình. Đúng hơn thường sử dụng không gian đồng hiện được nhiều chiều không gian- thời gian của một nội dung, chủ đề. Xin dẫn ra mấy tác phẩm cụ thể trong Festival Mỹ thuật trẻ 2011. Cuộc sống du học đồ họa của Nguyễn Quang Vinh, giải Nhì. Một hình tượng nhân vật bằng hệ thống nét, nhìn từ phía sau. Phía dưới là một hệ thống hình tượng nghệ thuật nhỏ diễn ra như một quá trình du học. Ngày mai khắc gỗ của Nguyễn Khắc Hân, giải Ba. Một bộ ba tranh khắc cho ta cảm nhận cả một quá khứ- hiện tại- tương lai. Thiên về mảng điểm xuyết nét… một hướng đi đáng khích lệ. Có điều còn chưa thật đậm đà bản sắc dân tộc?

 

 

3. Đồ họa ứng dụng

Nói rộng ra mỹ thuật ứng dụng trong đó có đồ họa ứng dụng đã thật sự đi vào mọi ngõ ngách của đời sống. Đó là những thiết kế đồ họa đã nói ở trên. Có điều trước đây thường vẽ và in thủ công, còn hôm nay đa phần sử dụng các phương tiện khoa học, kỹ thuật thường thấy trên các trục đường giao thông, quảng trường thường thiên về thực, dễ xem, dễ đọc, dễ hiểu, đập vào mắt khách qua đường. Song không ít hình tượng nghệ thuật thiên về ẩn dụ, tượng trưng, biểu hiện… với mong muốn tạo được một ấn tượng, cái hấp dẫn, cái độc đáo. Nếu như có điều gì cần nói. Cần tạo cho được một bản sắc dân tộc của thời đại mình? Một phong cách nghệ thuật từng vùng miền, một phong cách nghệ thuật đồ họa của từng cá nhân?

Rất may tôi đã được xem trực tiếp 2 triển lãm đồ họa ứng dụng của sinh viên 2 Trường Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, Huế. Chúng ta đã đào tạo được một đội ngũ họa sĩ đồ họa ứng dụng kế cận được đào tạo chuyên sâu?

Đó là một quan niệm về nghệ thuật đồ họa- tranh đồ họa. Mong được đối thoại rộng rãi. Tôi đề nghị Hội Mỹ thuật Việt Nam, Cục Mỹ thuật- Nhiếp ảnh- Triển lãm sớm có những cuộc Hội thảo khoa học về nghệ thuật đồ họa. Trước mắt trên các tạp chí của mình, mở Một diễn đàn về nghệ thuật đồ họa- tranh đồ họa? Đó là một thiện ý. Nghệ thuật luôn như một quan niệm mà? Không am hiểu tinh thông ngôn ngữ, đặc trưng ngôn ngữ từng thể loại đồ họa, không tinh thông kỹ thuật chất liệu thì khó sáng tác, chưa nói đến đẹp. Không thể không nhìn lại- đối thoại.

 

                                                                                            L.Q.B

 

 

 

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter