• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Đôi nét về tranh khắc gỗ Việt Nam
Ngày xuất bản: 30/11/2016 8:00:10 SA

 

Phương Nguyên

 

      Đồ hoạ là một trong những loại hình nghệ thuật gần gũi và phổ biến trong đời sống của con người, nó giữ một vị trí quan trọng trong việc sáng tạo nghệ thuật và tạo nên nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao...

 Đồ hoạ chia ra hai thể loại: đồ hoạ mỹ thuật và đồ hoạ ứng dụng. Trong đó đồ hoạ mỹ thuật đã mang trong nó nguồn cảm xúc mà tác giả đã gửi vào trong tác phẩm của mình, bằng những đường nét, chấm, vạch, mảng... để xây dựng nên các hình tượng trong tranh. Ở đó đồ hoạ có giá trị nhân bản và tạo được nhiều hiệu quả hơn khác nhau và có những giá trị hơn kém nhau đôi chút. Tranh khắc đen trắng là một dạng đơn giản nhất của đồ họa nhưng nó vẫn mang rất nhiều giá trị nghệ thuật, cũng như tính thời đại trong các tác phẩm.

Tranh khắc đen trắng không có được nhiều yếu tố hỗ trợ như các thể loại tranh khác mà trái lại còn bị nhiều hạn chế, điều đó làm cho các tác giả phải biết tổ chức các đường nét thật khéo léo. Đặc biệt là đường nét, hình mảng, chấm, vạch... trong tranh khắc đen trắng lại càng khó hơn. Khi nghiên cứu những kỹ thuật trong tranh khắc đen trắng cũng như cách sử dụng tổ chức nét, cách tạo hình, cách sử dụng các mảng tương phản đen trắng trong các tác phẩm... và để hiểu được vẻ đẹp trong tranh khắc đen trắng, nhằm thấu hiểu được các thủ pháp diễn đạt qua hai yếu tố đen trắng và qua nhiều sáng tác của các hoạ sỹ nổi tiếng.

Tranh khắc gỗ.

Trong cuộc sống xã hội loài người thời nguyên thuỷ con người chỉ biết săn bắn và hái lượm. Để biết mình đã săn được bao nhiêu và cái gì. Con người đã biết thể hiện nó bằng hình vẽ. Trong cuộc sống, con người cảm nhận sự vật bằng mắt (thị giác) với đầy đủ mầu sắc, chi tiết, có sáng tối… Nhưng để thể hiện nó lên trên vách đá hang động… hay nói cách khác là thể hiện nó lên trên mặt phẳng, con người đã biết lược bỏ bớt mầu sắc, chi tiết, sáng tối, tả chất… chỉ giữ lại hình ảnh, không nắm bắt không gian ba chiều chỉ nhận thức vật trên mặt phẳng (hình) dẫn đến hình là một kết quả của thị giác, nắm bắt sự vật từ đó sinh ra đồ họa đen trắng. Đen trắng của hình trên mặt phẳng là ngôn ngữ đầu tiên cơ bản của nghệ thuật tạo hình.

Đồ họa đen trắng là một trong những loại hình nghệ thuật phổ biến nhất và có từ lâu đời. Trong lịch sử mỹ thuật cổ đại các yếu tố đồ hoạ đen trắng xuất hiện trước tiên là hình vẽ trong các hang động, trên vách đá, vật dụng… Cho đến ngày nay, đồ họa đen trắng vẫn là một lĩnh vực phát triển rộng lớn bao trùm lên toàn bộ thực tiễn đời sống tinh thần và vật chất của xã hội. Dần dần nó trở thành một ngành riêng từ nhận thức đó.

Tuy chỉ là đen trắng nhưng vẫn diễn tả được sự vật, hiện tượng, tâm hồn… Để có thể nghiên cứu kỹ hơn cần phải hiểu một cách đúng đắn thế nào là vẽ đen trắng. Có thể nói vẽ đen trắng không ít người nghĩ ngay tới hai yếu tố là đen và trắng (vẽ mực đen trên giấy trắng) thì được gọi là vẽ đen trắng, mà chúng ta phải hiểu khái niệm vẽ đen trắng rộng hơn đó là vẽ bằng một cái gì đó với một nền đối lập thì gọi là vẽ đen trắng.

Đen trắng ở đây là muốn nói tới sự tối thiểu của phương pháp biểu hiện, tối thiểu phải có một màu trên một nền. Tiện nhất và rõ nhất là dùng mực đen vẽ trên giấy trắng thì gọi là tranh đen trắng. Thế nhưng đen trắng không chỉ là đen thuần tuý, có loại đen thuần tuý, có loại trắng thuần tuý. Có loại vẽ không sắc độ, đen chỉ là một màu đen, trắng một màu trắng không, trắng ở đây nghĩa là bỏ lại khoảng trống không vẽ (không phải là dùng màu trắng). Màu đen nếu vẽ có sắc độ có đậm nhạt thì trắng nhất chuyển sang đen nhất là cả một chuỗi sắc độ vô cùng. Chuỗi sắc độ này có thể diễn tả mọi sự vật hiện tượng như là vẽ màu.

Trong nghệ thuật khắc đen trắng, tranh in khắc đen trắng là một phần rất lớn có khắc kim loại khắc đồng, kẽm... dùng mũi khoan nhọn khắc lên tấm kim loại hoặc cho axit ăn mòn và chỉ bôi mực đen không dùng màu và một loại nữa là khắc gỗ đen trắng chỗ nào khắc đi thì nó có màu trắng, để lại không khắc thì có màu đen. Trong tranh khắc màu thì bản nét cũng là một tác phẩm tranh đen trắng thuần tuý. Qua bản nét nó cũng cho ta thấy rõ được hình (tính xác định hình của bản nét), hiểu được ý nghĩa nội dung tác phẩm. Trong tranh khắc gỗ màu Đông Hồ và Hàng Trống thì bản nét chính là nội dung của bức tranh.

Giá trị nghệ thuật đồ hoạ đen trắng trong tất cả mọi bức hoạ đen trắng bản phác thảo thể hiện nét đầu tiên quan trọng cũng là bản vẽ đen trắng bằng tay người ta có thể can hình lên gỗ, kim loại hoặc vẽ trực tiếp lên sau đó khắc đi phần thừa, khoảng trống cuối cùng làm sao kết quả trung thành với nét vẽ bằng tay. Phương pháp trong khắc gỗ truyền thống phương Đông vẽ bằng phẩm sau đó dấn ngược lên tấm gỗ phẩm in vào trong tấm gỗ nó giữ nguyên được hình và nét. Trong khắc kẽm, khắc đồng bản thân người khắc dùng một mũi nhọn khắc thẳng vào tấm kim loại cho nên can hình chỉ mang ý nghĩa tương đối không quá chi tiết mà sự cọ sát chi tiết là rất quan trọng. Dù là đồ họa khắc gỗ hay khắc kẽm, hơi thở của tranh vẽ lên trên bề mặt là sức sống của môn nghệ thuật đồ hoạ này. Đối với Việt Nam, ngành đồ hoạ đen trắng thiên về khắc gỗ nhiều hơn các thể loại chất liệu khác, các nghệ nhân sử dụng chất liệu gỗ cho tới ngày nay khi mà trường Đại học Mỹ Thuật Đông Dương được thành lập năm 1925 thì các chất liệu khác như kẽm, đồng mới thực sự du nhập và phát triển.

Gỗ, dao khắc và phương pháp dùng dao là yếu tố kỹ thuật đầu tiên. Các phường thợ Việt Nam thường dùng gỗ thị, gỗ vàng tâm và gỗ thừng mực. Gỗ thị thớ đa chiều có thể khắc lên các ván in nét tinh vi, mảnh nhỏ; gỗ mực nhẹ nạc và mềm rất dễ khắc nhưng độ bền không cao; gỗ vàng tâm tuy không rắn chắc bằng gỗ thị nhưng rất nạc thớ thường được dùng làm hoành phi câu đối trong đền chùa. Để gỗ tốt và ổn định nét qua thời gian dài sử dụng thì người xưa đã ngâm gỗ rất nhiều năm. Phương pháp khắc tranh của các hoạ sĩ đồ hoạ ngày nay dường như khác hẳn với lối khắc truyền thống, dao khắc nhiều chủng loại hơn và đẩy dao khắc từ phía trong ra ngoài tức là phía người khắc ra ngoài nhưng một số phường tranh khác thì làm ngược lại. Để phân biệt, họ chia ra cách phân biệt khắc tròn (Đông Hồ- Hàng Trống), khắc vuông (Bản kinh), cả hai cách khắc này lấy nền rất kỹ, rất sạch nên khi in tranh sách rất nét và không dây bẩn. Màu đen ở đây có thể là mực tàu, chủ yếu dùng lá tre đốt lấy than nấu kỹ với hồ, độ đen của lá tre không bóng, lại xốp và có thể gia cố thêm ít mực tàu.

Tranh khắc gỗ truyền thống phương Đông sử dụng không gian 2 chiều phẳng như Hàng Trống, Đông Hồ và Phật Giáo. Trong trường hợp mà phải mô tả không gian có chiều sâu thì họ dùng phương pháp thấu thị tẩu mã (dàn trải), phi điểu (bản đồ), thì sự vật được vẽ 3 chiều nhưng không gian vẫn là 2 chiều. Như trong bức tranh dân gian Đông Hồ “Chợ Lớn” các nghệ nhân xưa đã thể hiện rất rõ một buổi họp chợ rất đông vui, nhộn nhịp người mua kẻ bán, mỗi người một vẻ, người đứng người ngồi không ai giống với ai. Trong bức tranh này, các nghệ nhân xưa đã cố gắng diễn tả không gian sao có chiều sâu. Phương pháp mà họ dùng chính là phương pháp thấu thị tẩu mã tức là dàn trải hình trên mặt tranh, các nhân vật và hình trong đó được diễn tả theo không gian ba chiều có hình gợi tả khối, người cũng diễn tả theo khối trong một không gian ba chiều. Các hình này được dàn trải theo từng lớp để tạo được chiều sâu của tranh như ngôi nhà được khắc cả đầu hồi nhà, các tấm phên, tấm liếp cũng được diễn tả theo không gian ba chiều, đạt hiệu quả hơn cả là việc diễn tả quần áo, bàn chân, tay, khuôn mặt nhưng có lẽ nhấn mạnh là tả nếp gấp của áo để thể hiện và gây ra cảm giác không gian ba chiều. Hiệu quả đạt được cũng chỉ là không gian ước lệ nhưng kết quả lớn. Các nghệ nhân đã đưa được hình từ không gian ba chiều vào không gian ước lệ hai chiều.

Qua một số tác phẩm tiêu biểu với những cách diễn tả khác nhau của tranh khắc Phật giáo, tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, tranh khắc đen trắng hiện đại, chúng ta thấy nghệ thuật tranh khắc đen trắng qua từng giai đoạn lịch sử có những mốc son đánh dấu sự phát triển, sự tiếp nối về cách bố cục, sắp xếp hình khối nét mảng, chấm vạch... trong tranh khắc đen trắng. Đó là những yếu tố cơ bản để xây dựng hình tượng trong các tác phẩm thể loại này, yếu tố đường nét để xây dựng hình thể, dáng vẻ của con người và vạn vật, những hình thị giác mà con người đã thu nhận từ thiên nhiên. Yếu tố hình mảng mang đậm giá trị của nghệ thuật, bố cục để sắp xếp những đường nét và những hình khái quát. Sự khái quát này tạo ra các mảng, những mảng này nói lên ý nghĩa, ý đồ lớn của bố cục tranh, nó mang ý tưởng của tác giả về những hình thể cụ thể như hình tròn, elíp, tam giác, chữ nhật... mỗi hình khái quát này đều có những yếu tố gợi tả về tính tổng thể của các hình thể được sắp đặt ở các mảng trong các tranh khắc đen trắng.

Tranh khắc đen trắng là một di sản quý báu của ông cha ta để lại, nó có tồn tại và phát triển hay không thì hoàn toàn phụ thuộc vào các thế hệ đời sau. Vì vậy, chúng ta có trách nhiệm kế thừa và phát triển tranh khắc đen trắng xứng đáng với giá trị của nó đã có trong lòng người Việt.

                                                                                                                   

                                                                                                                P.N

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter