• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Vài nét về dân ca của người Xá Phó
Ngày xuất bản: 23/11/2018 3:17:24 SA

Vân Mai- Kim Phụng

 Dân ca của các dân tộc Việt Nam nói chung, của người Xá Phó nói riêng luôn gắn liền với đời sống. Dân ca hình thành và phát triển trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, hàng mùa, hàng năm của quần chúng nhân dân. Cũng như nhiều dân tộc khác, dân ca của người Xá Phó được sử dụng trong nhiều trường hợp: Khi lao động trên nương, dưới ruộng, quăng chài, chặt cây, dựng nhà, hay lúc nghỉ ngơi, vui chơi hội hè, trao đổi tình cảm với người yêu, trong các nghi lễ như cưới xin, ma chay, mừng nhà mới… Mỗi con người từ khi nằm nôi, ngồi địu đã được nuôi lớn tâm hồn bằng những lời ru. Lớn lên biết làm sáo Cúc kẹ (sáo mũi), tỏ tình qua lời ca, tiếng nhạc. Về già, bên mâm rượu hát lời răn dạy con cháu. Cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay, trong tang ma lại có những lời hát than vãn và kể về công lao người đã khuất. Bất kỳ thời kỳ nào của đời người cũng tắm mình trong dân ca. Có thể nói, dân ca đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong đời sống tinh thần người Xá Phó.

Dân ca- gọi theo tiếng Xá Phó là à mo nhò pá (hát ca), cũng có thể gọi đơn giản hơn là à mo (bài ca/bài hát), hoặc à pa (khúc hát/khúc ca) hay pa (cũng được hiểu là hát/ca). Dân ca của người Xá Phó là những bài hát ngẫu hứng, do người hát tự đặt lời, tự hát, sáng tạo ra cho nhu cầu cuộc sống của chính họ và truyền miệng cho các thế hệ. Vì vậy, đó là những sáng tác dân gian được diễn xướng và lưu truyền bằng lời ca tiếng hát hoặc những câu nói vần (ngôn ngữ gắn liền với âm nhạc). Nghệ thuật này gắn bó máu thịt và là một thành tố trong các hoạt động thường ngày của cộng đồng. Do đó, phản ánh một hệ tư duy, một phương pháp nhận thức và một hệ thống lý thuyết riêng có của người Xá Phó. Đây là một loại hình nghệ thuật đặc biệt, mang tính thực hành xã hội bởi nó gắn liền với toàn bộ đời sống sản xuất và sinh hoạt xã hội của nhân dân lao động.

Nội dung của dân ca người Xá Phó đôi khi cũng mang tính triết lý, giáo huấn hoặc tự sự nhưng chủ yếu là bộc bạch, tâm tình. Sau nội dung thể hiện lời dạy bảo là nỗi lòng sâu kín của người thể hiện dân ca.

Nội dung dân ca của người Xá Phó chủ yếu là do các cá nhân tự ứng tác nên không ai có thể đếm hết được số bài, số câu. Chỉ biết rằng, nếu có điều kiện, người ta có thể hát suốt 7 ngày 7 đêm mà không phải quay lại bài cũ, câu cũ. Như vậy, khối lượng dân ca của người Xá Phó rất đồ sộ và đa dạng. Chúng khác về mặt nội dung phản ánh, làn điệu, tổ chức diễn xướng, độ dài ngắn. Tuy vậy, chúng vẫn có đặc điểm chung là gắn bó chặt chẽ với đời sống, phục vụ sát sao cho đời sống và hoạt động đời sống mà nó phục vụ chi phối rõ rệt nội dung, hình thức và tổ chức diễn xướng. Do đó, có thể sắp xếp dân ca của người Xá Phó thành 03 thể loại: Dân ca lao động sản xuất; Dân ca nghi lễ phong tục và Dân ca trong đời sống sinh hoạt.

Thiếu nữ dân tộc Xa Phó

Dân ca lao động sản xuất chủ yếu là những bài hát liên quan đến lao động nông nghiệp. Công việc lao động trên nương, dưới ruộng… là lao động quen thuộc của người Xá Phó. Mỗi hoạt động lao động của người Xá Phó đều có những bài dân ca phù hợp. Đó là những bài hát được cất lên khi lao động nhằm làm tăng khí thế hăng say, quên đi sự mệt mỏi, vất vả hoặc để kể về quá trình lao động của con người; tiêu biểu như các bài Gu đui à pa (Khúc hát khai xuân), Chí nạ ừ ne à pa (Khúc hát mùa xuân), Hê tợ cù lơ à mo nhò pá (Hát ca về mùa hè), Nhà trì nẹ trè tê à pa (Khúc hát phát nương tra lúa), Trè tê á mo nhò pá (Hát ca trồng lúa), Nhà ngừ ba a mo nhò bá (Hát ca làm cỏ lúa), Trè khơ ba à mo nhò pá (Hát ca hái lúa), Trè khớ nẹ à pa (Hát được mùa), Trè tè ba à mo nhò pá (Hát ca giã gạo), Giạ ị xì bạ za à pa (Khúc hát tết cơm mới), Hư me co ge gu à pa (Khúc hát gà gáy canh ba), Trè hê la mạ à pa (Khúc ca cầu mưa cầu nắng), Sa lê tê à pa (Khúc hát trồng bông), khơ chơ pa à mo nhò pá (Hát ca dệt vải), Hà me bư lừ à pa (Khúc hát bẫy nỏ), Ì dơ ghe dơ nẹ à mo nhò pá (Hát ca bên bờ suối), I chẹ chẹ nẹ ga me xì pa (Khúc ca đắp khe xúc cá)…

Dân ca nghi lễ phong tục của người Xá Phó có một số bài được sử dụng trong các dịp đại sự của gia đình. Ở thể loại này, dân ca người Xá Phó tiêu biểu có các bài He ị xị mạ go lờ pá à mo nhò pá (Hát ca vào nhà mới), Khui lù la pa (Hát ngày tết), Si pa mà mo nhò pá (Hát chia tay người chết)… Tuy nhiên, do các bài dân ca ở thể loại này thường chỉ được hát khi có đại sự ở mỗi gia đình nên chúng không phổ biến như các bài dân ca thuộc các thể loại khác.

 Dân ca trong đời sống sinh hoạt là thể loại dân ca được hầu hết người Xá Phó ưa chuộng nhất bởi nó có thể hát ở bất cứ đâu và ai hát cũng được. Trẻ em Xá Phó ngay từ khi mới lọt lòng đã được tắm mình trong dòng suối dân ca, trong các bài hát ru của bà, của mẹ, trai gái được dốc bầu tâm sự trong những đêm trăng sáng, nam nữ đối đáp với nhau bên mâm rượu… Với các bài dân ca sinh hoạt, người hát được bộc lộ trực tiếp tình cảm cá nhân, tự do đặt lời ứng với giai điệu bài hát. Tiêu biểu trong thể loại dân ca sinh hoạt của người Xá Phó như các bài É mé khà pa mà mo nhò pá (Hát ru con ngủ), Pơ sê lẹ chì pơ gà sì pa (Hát làm quen), Náo mạ à mừ là me (Cất lời yêu thương), Gia khì pa già mi trệ ù sì nẹ nhà mu lù pa (Hát rủ nhau đi làm), À mừ nạ à mự nạ mề ga to sề pa (Hát đối đáp nam nữ), Mừ là me co pa (Hát ghẹo gái), Ngạ nợ má ngạ (Chia tay người yêu), Nhạ à mứ nạ trè tư pa (Hát tình yêu ngày gặt hái)… Cũng thuộc thể loại này, người Xá Phó còn có các bài ca than thân. Nếu như các bài dân ca lao động, dân ca sinh hoạt được diễn xướng nơi đông người, khi lao động hoặc vui chơi thì dân ca than thân thường được hát một mình. Đó không chỉ là những lời than thở vì cuộc đời, cảnh ngộ khổ cực, đắng cay của bản thân mà còn là nỗi lòng của con người cảm thương cho những người ruột thịt. Tiêu biểu ở thể loại này là các bài An tro me à mo (Bài hát mồ côi), Khu chan dẹ chan dạ à mo nhò pá (Hát ca kể khổ), Ngà gụ nga à mo nhò pá (Ca hát than thân), Lài pa ma à mo nhò pá (Ca hát về sự ốm đau), Ngà mạ sang nga pa (Hát thương ông), Ngạ nạ sa nga ba à mo nhò pá (Hát ca thương bố), A vi sá nga ba à mo nhò pá (Bài ca thương anh), Ngá tri sa nga bá à mo nhò pá (Hát ca thương chồng)…

V.M- K.P

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter