• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Lễ đặt tên và phong tục “Tằng địu” của người Giáy Văn Chấn
Ngày xuất bản: 12/07/2017 11:13:01 SA

Quang Anh

Với người Giáy ở Văn Chấn cũng giống như đại đa số các dân tộc anh em khác, mỗi đứa trẻ sinh ra luôn là tâm điểm, tập trung tình cảm yêu thương, quan tâm, chăm sóc không chỉ của thành viên trong gia đình mà còn của tất cả anh em, họ hàng, dòng tộc. Việc chào đón một đứa trẻ chào đời, một thành viên mới trở thành sự kiện quan trọng của gia đình và với mỗi dân tộc, sự kiện này lại diễn ra theo một tập quán, phong tục khác nhau.

Trong gia đình của người Giáy nói chung và người Giáy ở Văn Chấn nói riêng, từ lúc đứa trẻ được sinh ra cho đến trước khi gia đình làm lễ báo cáo tổ tiên thì cả hai mẹ con được chăm sóc trong một gian buồng riêng, khép kín. Chỉ sau khi làm lễ báo cáo trình diện tổ tiên và được đặt tên để tổ tiên biết mặt, biết tên mà phù hộ cho đứa trẻ thì hai mẹ con mới được ra khỏi gian buồng kín. Lễ báo cáo tổ tiên cũng chính là lễ đặt tên cho đứa trẻ. Thông thường, lễ báo cáo tổ tiên (lễ đặt tên) được tổ chức khi đứa trẻ đầy tháng. Nhưng nếu gia đình ít người hoặc kinh tế khó khăn thì sau ba ngày đã có thể tiến hành thủ tục trên, để người mẹ còn tiện đi lại làm những việc vặt trong nhà. Người Giáy ở Văn Chấn không bao giờ tự đặt tên cho con. Tên của đứa trẻ thường phải do ông bà nội, ông bà ngoại hoặc nhờ một người cao tuổi trong họ nội đặt. Trường hợp không còn ông bà nội, ngoại hay người cao tuổi thì mới nhờ đến cô, dì, chú, bác hoặc một người hàng xóm có phẩm chất tốt đặt tên cho cháu.

Người Giáy không phân biệt con trai, con gái, con đầu hay con thứ. Song tùy thuộc vào điều kiện kinh tế và hoàn cảnh gia đình mà lễ trình tổ tiên và đặt tên cho trẻ có thể có sự khác biệt về quy mô tổ chức. Những gia đình khá giả thường mổ lợn, gà, vịt để mời dăm, bảy mâm cơm khách và tất cả những lần làm lễ đều lớn như nhau. Còn với những nhà hoàn cảnh khó khăn, có khi chỉ mổ một con gà hoặc làm mâm cơm chay đơn giản cúng tổ tiên và chỉ tổ chức cho đứa con đầu lòng, còn con thứ thì chỉ gọi là có thủ tục cúng trình tổ tiên và nhờ ông, bà đặt tên là xong.

Người Giáy làm lễ đặt tên cho con ( Ảnh internet)

Để chuẩn bị cho lễ đặt tên, gia chủ sẽ mổ lợn, mổ gà, vịt để cúng và mời họ hàng hai bên nội, ngoại, xóm làng đến dự. Khi thức ăn đã được nấu chín, chủ nhà sắp mâm đặt lên cúng tổ tiên, trình báo với tổ tiên rằng gia đình nay có thêm thành viên mới, mong tổ tiên phù hộ cho cháu bé khỏe mạnh. Trong khi đó, ông nội, bà nội, bác gái hoặc thím của đứa trẻ sẽ bế đứa trẻ ra vái, gọi là ra mắt tổ tiên. Sau khi cúng xong, gia chủ sắp mâm mời tất cả mọi người cùng dự tiệc. Các cụ cao niên ngồi ở một mâm riêng. Khi mọi người đang ăn uống, chủ nhà lấy một bát gạo to, trên bát gạo đặt một quả trứng gà sống (đầu nhỏ lên trên), một khay gồm 8 chén rượu màu đỏ và thắp một nén hương, sau đó đưa đến chỗ ông nội ngồi (nếu không còn ông nội thì đặt ở mâm có cụ ông cao tuổi nhất) để xin tên cho cháu. Ông nội hoặc người cao tuổi nhất sẽ nhúm lấy một nhúm gạo, nói tên định đặt, hỏi chủ nhà và mọi người xem có đồng ý không rồi thả nhúm gạo xuống đầu quả trứng. Nếu số gạo rơi xuống đậu lại trên đầu quả trứng nhiều thì lấy tên đó, đậu ít thì chuyển cho mọi người, lần lượt, trình tự từ trên xuống dưới. Tên nào vừa được mọi người đồng ý lại đậu nhiều gạo trên đầu quả trứng thì lấy tên đó. Khi đã chọn được tên ưng ý, mọi người trong mâm nhận rượu đỏ trong khay uống, ai có quà cho cháu thì đặt vào khay. Khay đựng quà, bát hương và quả trứng được đặt trên bàn thờ để tổ tiên chứng giám cho đứa trẻ từ nay đã có tên theo đúng ý nguyện của người thân trong gia đình, dòng tộc. Ngay sau đó, tên của đứa trẻ được thầy cúng viết bằng chữ Hán vào mảnh vải đỏ, gọi là giấy mệnh (slu nình). Giấy mệnh của đứa trẻ được gia đình cất giữ cẩn thận, dùng để so tuổi khi lấy vợ, lấy chồng hoặc khi chết chọn giờ nhập quan và giờ hạ huyệt.

Sau lễ đặt tên, nếu là đứa con đầu lòng thì không chỉ đứa trẻ có tên gọi mà ông, bà nội, ngoại và bố mẹ cũng có tên gọi mới. Chẳng hạn như đứa trẻ có tên là Ái thì mẹ sẽ có tên mới là “mẹ Ái”, ông nội là “pẩu Ái”, bà nội là “già Ái”, ông ngoại là “ta Ái”, bà ngoại là “tải Ái”… Thậm chí tên của đứa trẻ còn trở thành tên chủ sở hữu tài sản của gia đình như: Nhà Ái, ruộng nương nhà Ái; trâu ngựa của nhà Ái… Người Giáy coi việc được gọi theo tên con cháu là niềm tự hào. Nếu ai vô tình gọi tên cũ thì bị coi là đã xúc phạm họ, mà những người gọi cũng có cảm giác ngượng. Sau nhiều năm, thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước, những cái tên cũ của ông, bà, bố mẹ gần như bị quên lãng, có chăng chỉ những người già trong bản mới biết.

Tục tặng địu (tằng địu) là một phần nghi lễ quan trọng trong lễ đặt tên. Nghi lễ này được thực hiện bởi gia đình bên ngoại của đứa trẻ. Đây là trách nhiệm của nhà gái, trước hết là của ông bà ngoại, nếu không còn ông bà ngoại thì chị dâu, em dâu bác hoặc thím của người mẹ thực hiện. Trước kia, do điều kiện kinh tế khó khăn, nhà ngoại thường chỉ “tằng địu” cho cháu đầu, còn các cháu thứ thì chỉ tặng tã lót còn địu thì dùng lại của đứa đầu. Nhưng ngày nay, đời sống kinh tế nâng lên, người ta vẫn tặng địu cho cả các cháu thứ. Những chiếc địu được nhà ngoại chuẩn bị khá tỉ mỉ, công phu. Nếu là cháu trai thì phần cạp xung quanh địu là số lẻ 5 hoặc 7, là cháu gái thì số vải cạp bên cạnh sẽ là số chẵn 6 hoặc 8. Trong phần quà tặng cho cháu ngoại ngày đầy tháng không chỉ có địu mà còn có tã lót, quần áo và không thể thiếu một đôi gà. Đoàn nhà ngoại sang dự lễ đặt tên của cháu gồm: bà ngoại (nếu còn), bác gái hoặc chị dâu, em dâu của mẹ cùng với khoảng 2- 3 người họ hàng thân thích. Nếu kinh tế gia đình nhà nội khá giả thì sẽ mổ lợn vài ba chục cân, việc tằng địu sẽ trở thành cuộc vui của hai họ. Còn kinh tế nhà nội quá khó khăn thì ít nhất cũng phải mổ gà, vịt tiếp đón đoàn nhà ngoại và đây là bữa cơm mừng cháu của hai nhà. Khi bữa cơm đã được nửa chừng, nhà ngoại xin nhà nội một chiếc khay, rót 8 chén rượu hồng. Nhà gái đặt khay rượu lên giữa mâm có bà nội ngồi và đại diện nhà gái hát trao địu. Họ hát bài hát kể từ khi phát nương, đốt nương, làm đất, tìm giống bông, gieo hạt, chăm sóc, hái bông, phơi bông, kéo sợi, se sợi, dệt vải, nhuộm vải, may thành địu, thành áo… ca ngợi công đức của nhà ngoại và mong cháu sau này lớn lên cũng chịu khó lao động, làm ra nhiều của cải, vật chất… Sau đó nhà trai hát đáp cảm ơn. Cuộc hát chuyển sang chúc tụng cho hai nhà nội, ngoại. Cuộc vui có thể kéo dài từ sáng đến chiều nếu có mặt đông đủ hai họ nội ngoại và nhà chủ lại có điều kiện kinh tế, còn không thì cuộc tằng địu chỉ diễn ra đúng mục đích và thủ tục chứ không chuyển sang cuộc vui được. Trường hợp bên ngoại không có ai làm địu tặng thì nhà trai phải tự làm lấy, bởi vì người Giáy có con không thể không có địu. Có địu mới giúp người mẹ và cả những người khác vừa trông trẻ vừa dễ dàng làm việc hơn. Chiếc địu không chỉ sử dụng để địu một đứa mà có thể sử dụng đến khi nào hỏng thì thôi. Một điều khá đặc biệt của người Giáy ở Gia Hội (Văn Chấn) là khi con còn nhỏ, muốn giặt địu phải xem ngày, chứ không phải cứ bẩn là giặt.

Việc chăm sóc con cái được người Giáy đặc biệt coi trọng. Trong thời gian nuôi dưỡng, nếu đứa trẻ bị ốm đau mà cúng không khỏi, họ cho rằng đứa con đó không hợp với bố mẹ đẻ, phải gửi cho người khác gọi là “bố mẹ gửi” (Pò mè chỉ). Việc tìm bố mẹ gửi do thầy bói tìm giúp. Nếu bói được ông bà nào trong xóm hợp làm bố mẹ gửi cho đứa trẻ thì gia đình sẽ đến xin một ít gạo đem về nấu cháo cho đứa trẻ ăn, nếu khỏi thì gia đình làm mâm lễ sang nhận ông bà đó làm bố mẹ nuôi của đứa trẻ. Trong lễ cúng này, bố mẹ nuôi buộc sợi chỉ vào cổ tay đứa bé để giữ vía và đứa trẻ phải đổi tên khác. Cũng có trường hợp ông bói tìm không được người nào mà lại tìm được hòn đá to hay cây cổ thụ ở đầu bản thì họ cũng làm thủ tục nhận bố nuôi như người. Hàng năm, bố mẹ đẻ phải đưa con và quà đến tết nhà cha mẹ gửi.

Trải qua quá trình sinh sống lâu dài cùng đồng bào dân tộc Thái, người Giáy ở Gia Hội (Văn Chấn) đã có sự pha trộn, hòa nhập về văn hóa, phong tục với người Thái. Bên cạnh đó, sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế, xã hội khiến cho nhiều tục lệ đẹp của người Giáy ở Gia Hội, Văn Chấn dần bị lãng quên. Bởi vậy, cần lắm những biện pháp và hành động cụ thể để bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Giáy nơi đây, tránh nguy cơ bị mai một.

                                                                                                              Q.A

 

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter