• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Tập quán ăn tết năm cùng (nhiẹn nhiằng chậm) của người Dao quần chẹt Yên Bái
Ngày xuất bản: 24/01/2018 3:14:27 SA

Lý Kim Khoa 

Theo lịch sử di cư và hình thành cộng đồng các dân tộc thiểu số của tỉnh Yên Bái, người Dao quần chẹt di cư từ Tuyên Quang sang và từ Phú Thọ lên Yên Bái cách đây khoảng trên 150 năm trước. Họ thường sống du canh, du cư trên lưng chừng núi cao, tập trung ở các xã Minh An, Cát Thịnh (Văn Chấn), Lương Thịnh, Y Can, Kiên Thành (Trấn Yên) và xã Hoàng Thắng (Văn Yên). Được Đảng và các cấp chính quyền địa phương vận động, người Dao sớm hạ sơn định cư đến nay đã ngót nửa thế kỷ và sinh sống hòa đồng cùng với nhiều tộc người bản địa khác.

Người Dao quần chẹt có nhiều phong tục tập quán độc đáo theo chu kỳ vòng đời như Cấp sắc (chẩu đàng), Tết nhảy (nhiằng chầm đao)… trong đó Tết năm cùng (nhiẹn nhiằng chậm) được xem là một lễ tết quan trọng nhất trong năm. Tết năm cùng là phong tục có từ rất lâu đời, nó thể hiện tình cảm gắn bó của anh em dòng họ huyết thống và tình đoàn kết của cộng đồng người Dao.

     Theo phong tục, từ trung tuần tháng Chạp trở đi, đồng bào Dao quần chẹt sẽ mổ lợn, mổ gà ăn tết năm cùng. Ông Lý Tiến Hà, người cao tuổi nhất bản Đá Gân, xã Cát Thịnh, huyện Văn Chấn cho biết: “Tùy từng điều kiện kinh tế của mỗi gia đình mà tổ chức lễ tết to hay nhỏ khác nhau. Đây là dịp để anh em, họ hàng nội ngoại, đặc biệt là dòng họ cùng huyết thống tập trung nhau lại, cùng góp cỗ tổ chức cái tết xum vầy đông đủ và vui vẻ nhất trong năm. Nhà có nhiều góp nhiều, nhà có ít góp ít, nhà không có cũng phải có mặt, nhưng quan trọng nhất là nhà Trưởng họ (nhà cái) thì hàng năm hầu như đã chuẩn bị đầy đủ gạo, lợn, gà, rượu và vàng mã từ vài ba tháng trước để khao cho cả họ, để tế lễ thần linh ông bà, ông vải. Việc đóng góp cũng chỉ là lấy lệ mà thôi. Năm nào họ hàng về đông đủ nhất, đằng ngoại cùng bạn bè đến càng đông thì tết năm đó được xem là đầm ấm nhất.

Theo các cụ cao niên ở thôn Đồng Phay, xã Kiên Thành (Trấn Yên), để tổ chức tết năm cùng, trước hết người dân trong làng phải gặp thầy cúng (thầy mo) để xin ngày và bắt buộc phải mời được 02 thầy cúng thì gia đình mới làm tết năm cùng được. Thông thường chỉ những người cao tuổi và có chức sắc trong dòng họ mới có quyền phụng thờ tổ tiên và có bàn thờ tổ. Vì vậy, tết năm cùng được tổ chức chính ở nhà Trưởng họ (tức nhà cái). Trong ngày tết năm cùng, nếu ai không có bàn thờ tổ thì không được làm tết mà phải góp về nhà cái để cùng ăn tết, sau đó mới về tổ chức riêng. Việc làm tết năm cùng diễn ra rải rác từ ngày 20 đến 27 tháng Chạp, còn lại từ 28 đến 30 là thời gian dành cho các nhà lều (tức nhà con hay từng hộ gia đình nhỏ) tổ chức.

Trong lễ tết năm cùng, có ba món ăn không thể thiếu trong mâm cơm là thịt lợn, thịt gà và bánh giầy. Lợn và gà đều phải mổ cả con nhưng gà thì để nguyên con còn lợn chỉ dùng đầu, tim, gan, đuôi lợn để luộc qua dâng cúng, các phần còn lại của con lợn thì đưa nhà bếp chế biến thành các món ăn. Tùy vào điều kiện và vị thế (chức sắc) của gia đình, dòng họ để làm tết to hay nhỏ. Nếu là người có chức sắc như Pháp sư (vị thầy chuyên hành nghề cấp sắc có đông các học trò), ngoài mời anh em dòng họ đến ăn tết còn phải mời các học trò (các môn đệ) trong làng đến chung vui cùng gia đình, dòng họ nhà pháp sư.

Để mổ lợn, từ sáng sớm, những người thanh niên khỏe mạnh trong dòng họ đều được ông Trưởng họ huy động đến để bắt lợn, mổ lợn và tham gia vào việc giã bánh giầy. Lợn thì nhà nuôi từ nhiều tháng trước. Bánh giầy được làm từ gạo nếp nương, đồ thành cơm xôi chín, sau đó cho vào cối, 3 đến 4 thanh niên khỏe mạnh dùng đoạn cây giang đã được chuẩn bị từ trước đó giã nhuyễn, nặn thành từng chiếc tròn dẹt có đường kính từ 6 đến 7cm rồi rắc vừng lên cho có mùi thơm đem dâng cúng.      

Khi tất cả lễ vật dâng cúng đã được bày phía trước và bên trong bàn thờ tổ tiên, hai thầy cúng ngồi vào vị trí hai bàn thờ để cúng, bài cúng chủ yếu là mời Ngọc Hoàng, mời Bàn Vương- ông vua thủy tổ người Dao, thần Mưa, thần Sấm… tổ tiên, ông bà ông vải về dự và thông báo cho các đấng bề trên biết một năm qua kết quả làm ăn như thế nào, sau đó mới thỉnh cầu Ngọc Hoàng, Bàn thủy tổ và tổ tiên phù hộ cho năm mới làm ăn thuận lợi gấp hai gấp ba lần năm cũ, mưa thuận gió hòa, sức khỏe dồi dào, cầu bình an may mắn...

Trong hai thầy cúng thì thầy cúng có chức sắc hơn (gọi là thầy cả) sẽ là người trực tiếp làm lễ cúng. Trước khi khấn vái, báo cáo tổ tiên, thầy cúng đứng trước bàn thờ, tay cầm Pằn loòng quẳn (gậy phép) và một cành lá chè tươi, đại diện cho gia chủ làm lễ. Sau khi cành lá chè tươi được thầy cả cắm ra trước cửa, trên mái hiên nhà thì thầy cúng thứ hai cùng làm lễ với thời gian từ 1,5 tiếng đến 2,5 tiếng đồng hồ mới xong. Cuối cùng các thầy cúng đốt vàng mã và mời các thần linh, tổ tiên về an vị. Trong một năm người Dao quần chẹt có nhiều lễ cúng, song lễ thức cúng như trên chỉ được phép tiến hành duy nhất một lần mỗi năm.

Lễ vật lợn, gà, bánh giầy sau khi dâng cúng xong sẽ đem thái, chặt thành miếng vừa ăn rồi chia đều ra các mâm lót lá dong tươi đã được hơ qua lửa sạch sẽ để cả dòng họ, bạn bè, các môn đệ của Pháp sư và hàng xóm gần cùng ăn tết. Khi mâm cỗ được bày ra, người lớn tuổi có chức sắc cao nhất trong họ, trong làng xóm sẽ ngồi mâm trên, xem chân gà dự đoán năm mới phải làm ăn ra làm sao và được phép ăn trước. Trước khi ăn, những người này phải dùng ngón tay út chấm vào chén rượu rồi dùng ngón tay cái gảy lên hai bên tai trái và phải, sau đó mời nhau cùng bắt đầu ăn. Trong mâm cỗ của người Dao thường không thể thiếu món rau sống, được làm từ lõi chuối rừng (nhầm chiu) và rau húng trắng (mia đang pẹ) thái mỏng trộn lẫn nhau, ăn kèm với thịt luộc vừa chống ngấy vừa có tác dụng giải rượu.

Điều đặc biệt trong ngày tết năm cùng của người Dao là rất ít có chuyện ép uống rượu. Ai uống được bao nhiêu thì uống, ai không uống được thì ăn, bởi vậy, trong ngày tết của tộc người này ít khi thấy có người say rượu. Trong suốt bữa ăn của ngày tết năm cùng, họ không ồn ào mà chỉ lắng nghe thầy cúng hay người cao niên dặn dò bằng những câu thơ, đại ý như: các cháu nam nữ thanh niên nên chăm chỉ học tập các phong tục tập quán, học múa, học hát, tập đọc chữ nho, đi chơi xuân không được uống rượu say, không được trêu ghẹo xúc phạm con gái, không được gây gổ đánh nhau, đi ra đường phải nhìn trước, nhìn sau cẩn thận… Chính vì thế mà xưa nay, tập quán ăn tết năm cùng luôn được người Dao quần chẹt Yên Bái tự giác bảo tồn và hàng năm diễn ra trong đoàn kết, đầm ấm, hạnh phúc.

 

                                                                              L.K.K

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter