• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Dân ca phục vụ lễ nghi phong tục của người Thái Mường Lò- Nghĩa Lộ
Ngày xuất bản: 03/01/2017 7:56:25 SA

Đặng Phương Lan

Người Thái Mường Lò- Nghĩa Lộ không chỉ gắn bó với nhau bởi quan hệ gia đình mà ở họ còn có những mối liên hệ cộng đồng tự nhiên, thuần phác đến mức mật thiết, giàu sức sống nhân văn. Quan hệ này thể hiện qua giao tiếp, ứng xử giữa con người với con người, tạo nên cốt cách, thành nét đẹp trong đời sống văn hóa, truyền thống của dân tộc. Dân tộc Thái Mường Lò- Nghĩa Lộ có nhiều nét sinh hoạt văn hoá dân gian độc đáo. Trong đó dân ca phục vụ lễ nghi, phong tục tâm linh trong cuộc sống hàng ngày có vai trò rất quan trọng. Thần linh là những thế lực siêu nhiên mang tính tâm linh giúp đồng bào tránh được mọi hiểm họa tự nhiên, tránh được rủi ro, gặp nhiều điều may mắn.

Những bài dân ca mang tính chất phục vụ lễ nghi, phong tục của người Thái tuân theo nguyên tắc và lề lối nhất định. Tất cả các lễ bái, lễ tục của người Thái đều có kèm theo ăn mừng, nói một cách khác là mỗi lễ cúng tế hay lễ tục đều được diễn ra hai phần: Tôn giáo, lễ tục và phần vui chơi, ăn uống (hay còn gọi là phần hội). Phần hội kết thúc hay mở đầu các buổi lễ đều mang không khí, tinh thần bổ trợ cho tôn giáo thêm uy nghi và long trọng. Dân ca sử dụng trong phần hội được quy định một số bài riêng, có tính nguyên tắc và lề lối hát phục vụ các buổi tế lễ nhất định.

Nói chung, nội dung chính của những bài dân ca phục vụ lễ nghi, phong tục là chúc tụng con người mạnh khoẻ, có phúc có lộc, an khang thịnh vượng, biểu dương sức lao động, răn dạy về đạo đức, đạo lý con người... Chẳng hạn, bài hát về chúc tụng “xổng xên” có nghĩa là chúc tụng lễ cúng. Nội dung của nó có thể tóm gọn rằng: Khi chưa cúng thì người chủ còn hay ốm đau, đã cúng rồi thì ăn ngon ở lành, làm ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc, bản mường bình an… Bài hát được khởi đầu bằng những câu: Khi chưa thờ còn hay ốm đau/ Khi chưa cúng còn hay ốm đau/ Đã cũng rồi sẽ ngủ ngon, ở lành (Mưa báu dệt nhãng chang to pên/ Mưa báu xên nhang chang to xẩy/ Đảy dệt lẹo chí du le non li)

Để chúc người chủ nhà có cuộc sống tốt đẹp, làm ăn phát đạt, có được cuộc sống phong phú cả vật chất lẫn tinh thần, bản làng bình an người Thái lại có câu hát: Từ nay sống hãy như rồng lớn/ Sống đẹp như rồng thiêng/ Nắng trên không chớ cháy/ Đau ốm dưới trần gian chớ mắc phải (Ka nị chắng dú li xương phủ luông ké/ Chắng du li xương me luông kon/ Dét óh bon nha mảy, xảy chết hai mương lun nha thong); Từ nay vựa thóc lớn chớ vơi/ Cơm "coong" to đừng mốc/ Rượu nồng càng đượm ân tình/ Vang vọng vui vẻ khắp mường bản (Kha nị khảu lậu nháư nha mong/ Nả coong luôn nha xẩư/ Kin lẩu tánh tị/ Y  tua phén din mường bản).

Trong lễ cúng đầu xuân năm mới, thầy cúng thường hát bài "Xin giầu sang, phú quý" (xo hăng xo mi). Nội dung của bài hát là cầu xin cho người chủ có được mọi thứ như: Vàng bạc, xin công cụ lao động sản xuất loại tốt, xin các loại giống tốt để trồng trọt, các loại giống gia cầm gia súc tốt để nuôi và mau lớn, xin các đồ dùng... Chẳng hạn: Câu hát xin bạc-  Xin hay xin cả bạc/ Bạc tốt, bạc mỏ tậu/ Bạc nhiều lượt đúc, sáng choang. (Xo li xo tênh ngân/ Ngân li ngân bó tậu/ Ngân khẩu bẩu dai tưa ngân khao); Xin vàng- Vàng tốt vàng mỏ mảy/ Vàng hay vàng mỏ lù (Kăm li kăm bó mảy/ Kăm chảy kăm bo lu;) xin dụng cụ lao động- Kiếm tốt kiếm mỏ Bôm/ Lưỡi nó xanh như cánh niềng niệng/ Luôn chém sắc ngon lành  (Láp li láp bó Bôm/ Khôm măn xanh pan píh niểng/ Hẳm khẩu tiêng lâng lâng), Mai tra cán gỗ "liềng"/ Đào ruộng bằng ruộng phẳng bát ngát/ Được thóc trăm mà bán (Lửa tam tháh như liệng/ Khút na phiêng na piêng nhoi nhọi/ Đẩy khẩu họi tánh khai)

Xin giống các loại gia súc, gia cầm cũng đều nói về giá trị và tác dụng của nó. Ví dụ như xin giống vịt và ngỗng: Vịt tốt, vịt Sông Nan/ Ngỗng hay, ngỗng Sông Đà/ Để rỉa bèo đồng mênh mông nước/ Làm ấm đợi duyên tình tháng mùa đông (Pết li pết lậm Nan / Hán li hán lậm Te / Tánh sậy ne sậy na nặm tum/ Dệt ún thả kộp chu bươn hốc mua nao).

Trong các lễ tiệc mừng nhà mới, để biểu dương công sức làm nhà mới của ông chủ. Người Thái có những bài dân ca thuật kể từ khi nhà cũ đã bị dột nát, ông chủ đắn đo vào rừng đốn gỗ lấy than, tìm sắt tốt, đi nhờ thợ rèn rùi, rèn dao, đục, thuổng, liềm… ông chủ vác rìu, đeo dao, liềm lên rừng, lên núi tìm cột kèo, cắt gianh rồi nhờ họ hàng, anh em trong bản đi kéo và dựng nhà mới. Sau đó lời bài hát chúc ông chủ làm ăn phát đạt, trường thọ và hạnh phúc. Bài hát không chỉ biểu dương tinh thần lao động mà còn nói lên ước mơ cuộc sống thịnh vượng và hạnh phúc tương lai của gia đình. Chẳng hạn như khi chọn cột nhà thì chọn những cây: Rễ nó sinh nở nhiều gà vịt/ Ngọn nó sinh sôi lắm trâu bò/ Cành nó phúc lộc nhiều trai gái/ Lõi nó đầy tóc bạc/ Rác nó dát bạc vàng/ Giữa thân đầy dâu mới giỏi giang (Hạh măn xọn pết cáy ma đai/ Nga măn xọn ngua quai ma lắm / Nga măn xọn lụh tẩu đai xắm nhinh chai/  Kén măn xọn phôn hóh/ Mọ măn poh ngân kăm/ Cang lăm xọn kôn u paư máư).

Sau khi biểu dương ông chủ đã tốn bao công của để làm nhà thì khen ngợi ngôi nhà tốt đẹp và cầu chúc cho nhà vững vàng mãi mãi: Gió bão quật chớ lung lay/ Dông tố xô chớ xiêu vẹo  (Lộm lạnh pắt nha kon/  Lôm on pắt nha chại).

Rồi cầu chúc ông chủ trường thọ: Trồng cây cao ngút trời/ Làm người hãy trường thọ/ Thọ hơn ông nội thời xưa/ Thọ hơn ông ngoại thời trước (Púh mạy hảư dún dưn thâng thẩu/ Thẩu xưa ta xưa nai pang cón).

Và chúc ông chủ làm ăn phát đạt mọi thứ như về kinh tế, chăn nuôi: Nuôi bò sẽ có bò sinh nở mãi/ Nuôi trâu sẽ có trâu nhiều đực nhiều cái/ Sẽ có ba trăm mười đực sừng to/ Sẽ có chín trăm mười nái sừng nhọn (Tảnh ngua chí pên ngua pắc păn mẹ pai/ Tảnh quai chí pên quai đai thấc đai me/ Chí mị xam họi xam xíp thắc khâu pẩu/ Chi mi cẩu hỏi cẩu xíp xứ khâu lem)

Chúc nhiều của cải bạc vàng châu báu: Bạc vàng sẽ dồn về chất đầy/ Lúa bông sẽ đổ về chất đống/ Gom của đầy ăm ắp ngập xà (Ngân cách kăm chí bá ma hậu / Khẩu cánh phải chí bá ma cong/ Hom không khửng piêng pe lộn khứ)

Nói tóm lại, dân ca phục vụ nghi lễ, phong tục là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Thái Mường Lò- Nghĩa lộ. Những bài hát dân ca không chỉ phục vụ những sinh hoạt văn hóa tâm linh mà còn nhằm khích lệ con người phấn đấu vươn lên để có được cuộc sống tốt đẹp, kinh tế vững vàng, đời trường thọ và hạnh phúc. 

 

           Đ.P.L

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter