• Loading...
Đảng bộ và nhân dân tỉnh Yên Bái tập trung đẩy mạnh đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVIII vào cuộc sống
 
Dấu ấn núi rừng trong văn hóa của người Khơ Mú
Ngày xuất bản: 20/06/2016 3:03:15 SA

 

 Thanh Tửu

 

Người Khơ Mú thuộc nhóm ngôn ngữ Môn- Khơ Me, là một trong những tộc người sớm có mặt ở Việt Nam, hiện chỉ có khoảng 56 nghìn nhân khẩu, sống chủ yếu tập trung ở phía Tây Thanh Hóa và các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có Yên Bái với trên 1000 người ở các xã Nghĩa Sơn- huyện  Văn Chấn và Túc Đán- huyện Trạm Tấu.

Do tập quán canh tác nương rẫy và cuộc sống sinh họat gắn bó mật thiết với thiên nhiên nên trong văn hóa vật thể và phi vật thể của đồng bào Khơ Mú luôn mang đậm dấu ấn của núi rừng. Dù cuộc sống hôm nay đã có nhiều đổi thay theo nhịp độ phát triển chung của đất nước, song dấu ấn núi rừng vẫn còn thể hiện sinh động trong đời sống sinh hoạt, trang phục truyền thống cũng như âm nhạc dân gian và nghệ thuật đan lát của người Khơ Mú.

Hình ảnh núi rừng và cuộc sống chan hòa giữa thiên nhiên hoang sơ và hùng vĩ nơi núi ngàn Tây Bắc dễ dàng cảm nhận được qua kiến trúc nhà ở của đồng bào Khơ Mú. Đó là những ngôi nhà sàn được làm hoàn toàn từ chất liệu gỗ rừng tre nứa, mái lợp bằng cỏ tranh, khum khum hình mai rùa, tựa lưng vào đồi và ngoảnh mặt ra thung lũng. Trên nóc nhà thường có hai chiếc "Chân đờ rưng Clọ" với những hình trổ thủng độc đáo giống như những chiếc râu của con ốc sên rừng, mang hàm ý đuổi ma dọa quỷ bảo vệ cho cuộc sống gia đình luôn bình an, may mắn.

Dát nhà của người Khơ Mú thường được làm từ thân cây vầu- loại cây luôn gần gũi trong đời sống của đồng bào, là chất liệu sẵn có, càng dùng lâu càng bóng đẹp và có độ bền khá cao.

Đến với các bản của người Khơ Mú ở Nghĩa Sơn- huyện Văn Chấn hay Túc Đán- huyện Trạm Tấu ta dễ dàng bắt gặp những nếp nhà sàn còn nguyên vẹn kiến trúc truyền thống, quây quần bên sườn đồi, thể hiện sự gắn kết cộng đồng chặt chẽ như: Nhiều cây tạo thành rừng, nhiều nhà làm nên bản.

Lên Nương

Dấu ấn núi rừng còn được thể hiện trong trang phục truyền thống của người Khơ Mú không chỉ ở chất liệu mà còn ở màu sắc và từng nét hoa văn trên áo váy cùng những chiếc khăn đội đầu của người phụ nữ còn gọi là "Rơ vơớt". Áo váy của người phụ nữ Khơ Mú gần giống với trang phục của người Thái cho thấy sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc. Song, trang phục của phụ nữ Khơ Mú mang màu xanh thẫm của đại ngàn với những hàng "Mắc pam" lấp lánh ánh bạc. Khăn đội đầu cũng có màu xanh thẫm, trên đó được thêu nhiều hoa văn tinh tế với màu đỏ chủ đạo như những đốm lửa thắp lên giữa rừng sâu, gợi cảm giác nồng nàn ấm áp.

Đan lát đồ dùng bằng giang, nứa từ lâu đã trở thành một nghề không thể thiếu trong đời sống và thể hiện sự khéo léo của đồng bào Khơ Mú, những con người luôn sống chan hòa giữa thiên nhiên và có trí tưởng tượng thật phong phú. Từ những cây giang, cây nứa có thể gặp ở bất cứ nơi nào giữa núi rừng Tây Bắc, người Khơ Mú đã làm nên rất nhiều vật dụng vừa tiện lợi lại vừa bền đẹp thể hiện sự quan sát tinh tế và kỹ xảo trong việc sắp nan tạo hình. Có thể là một chiếc "I- ăng" với những nống đan kép và hình dáng thật độc đáo: Đáy thóp, miệng loe tiện dụng với việc đựng thóc giống cho những mùa gieo trồng mới . Hay những chiếc "Bem" như những chiếc vali xinh xắn- thường được mẹ cha làm cho con gái để đựng vỏ gối, những bộ áo váy đẹp nhất và cả những đồ trang sức- vật kỷ niệm thiêng liêng theo suốt cuộc đời của mỗi người.

       Đặc biệt từ chất liệu giang, nứa, đồng bào Khơ Mú có thể làm nên những chiếc chiếu rộng từ 4 đến 6m2 dùng cho các sinh họat làng bản thể hiện tính đoàn kết và tôn trọng quy tắc cộng đồng trong quan niệm sống của người Khơ Mú.

Người Khơ Mú có rất nhiều làn hát dân ca vừa trong trẻo vừa khỏe khắn với lối hát mang đậm tính ước lệ giầu hình ảnh của cây ngàn, khe suối. Đó là những điệu hát "Tơm" xao xuyến như tiếng chim gù trong mỗi sớm xuân, gọi mưa về cho cây cối nảy lộc đâm chồi, cho mùa màng tươi tốt, cho đôi lứa hẹn hò nên duyên chồng vợ, để được cùng vui chung mảnh nương, vui bếp lửa hồng "Tầm bờ rạ" như đôi Chim cu suốt đời quấn quýt bên nhau. Cùng với làn điệu "Tơm" (tức hát giao duyên) người Khơ Mú còn có hát "Kưn chơ" (tức hát gọi lúc đi đường) với quãng âm vang khỏe như tiếng vọng đại ngàn. Đây cũng là chất liệu làn nên ca khúc "Chiếc khăn rơi" (tên gọi ban đầu của bài hát Chiếc khăn Piêu) mà nhạc sỹ Doãn Nho phát triển từ dân ca Khơ Mú trở thành bài hát quen thuộc, mang âm hưởng của núi rừng và tràn trề khát vọng tình yêu.

Trong hệ thống nhạc cụ vốn rất phong phú của người Khơ Mú thì có tới 90% được làm ra từ chất liệu tre nứa, với những âm sắc độc đáo vừa thăm thẳm như rừng xanh vừa vui rộn như chính tâm hồn của người Khơ mú, đôn hậu thủy chung, sống chan hòa giữa thiên nhiên và yêu thích nhảy múa hát ca. Các nhạc cụ mang hồn tre, nứa có thể đệm cho hát "tơm", hát "Kưn chơ", hát "nghi lễ" và có thể làm tiết tấu nhạc nền vui nhộn cho các vũ điệu trong những lễ hội mang tính cộng đồng như "Tẹ cạ grang" (Tức múa cá lượn), "Tẹ rơ vơớt" (Tức múa khăn), " Tẹ muôn pị hâm mệ " (Có nghĩa là múa mừng xuân mới )…

Những loại nhạc cụ độc đáo làm từ tre nứa của người Khơ Mú đến ngày nay vẫn còn xuất hiện nhiều trong đời sống của đồng bào là "Ôôm đing", "Tinh tờ la", "Đao", "Tót". "Ôôm đing" nguyên thủy là những ống đựng nước trên nương được làm từ những ống tre, song lại có thang âm vang ấm với chức năng giữ nhịp. Còn "Đao" ban đầu là dụng cụ đuổi chim khỏi về ăn hạt lúa giống trong mùa tra hạt được làm từ những ống nứa, khi đánh lên có những chuỗi âm kép rung vọng thầm thì như gần như xa. Và "Tinh tờ la" là nhạc cụ thuộc bộ gõ được chế tác từ những ống bương, với những dây thanh được tách ra từ phần cật của ống, có thể lên dây cho thanh hoặc trầm tùy theo sở thích của người chơi và phù hợp với từng làn hát, từng vũ điệu.

Trong các loại nhạc cụ từ tre, nứa của người Khơ Mú còn phải kể tới "Tót" là loại sáo dọc, gần giống như "Pí" của người Thái, với âm sắc độc đáo như tiếng gió vi vu trườn qua các sườn đồi lòng thung và có khả năng diễn tả tâm trạng, mô phỏng không gian sống của người Khơ Mú nơi các triền đồi của cùng cao Tây Bắc. "Tót" có thể đệm cho hát "Tơm " hát "Kưn chơ" và góp âm sắc để dàn nhạc cụ tre nứa thêm phong phú cho những màn hát múa tập thể trong các ngày lễ hội, là tiếng nói thẳm sâu của tâm hồn, tình cảm cùng những mong ước tốt đẹp về cuộc sống, tình yêu của người Khơ Mú.

Những nếp nhà sàn được dựng lên từ cây rừng tre, nứa, những bộ khăn, áo xanh thẫm màu rừng, những làn hát dân ca hồn nhiên và trong trẻo cùng các nhạc cụ mang âm hưởng núi ngàn và thân thương "hồn tre nứa" sẽ mãi là niềm tự hào về bản sắc văn hóa độc đáo của người Khơ Mú- những con người đôn hậu thủy chung sống đắm mình giữa thiên nhiên hùng vĩ và luôn biết làm đẹp cho cuộc sống, làm đẹp tâm hồn mình từ những điều tưởng chừng như bình dị mà vô cùng quý giá mà ngàn xanh đã ban tặng cho con người. Rừng núi thân thương không chỉ đem lại nguồn sống bao đời mà còn góp phần quan trọng, làm nên dấu ấn văn hóa vô cùng độc đáo của người Khơ Mú . 

 

                                                                            T.T

                                                

 

 

Văn nghệ Yên Bái số mới

Đất và người Yên Bái qua ảnh

Thư viện video

Các cuộc thi Văn học nghệ thuật

Lượt truy cập

Visitor Counter